Enneagram

Enneagram – system dziewięciu typów osobowości oparty na wykresie dziewięcioramiennej gwiazdy (gr. ennea „dziewięć”, gram „znak”), wprowadzony do cywilizacji zachodniej przez chilijskiego badacza Oscara Ichazo w 1970 roku. Według niego wywodzi się on z bliskowschodniej tradycji sufizmu.

Istnieją dwa główne nurty postrzegania tej typologii. Jeden z nich traktuje ją bardziej mistycznie (np. odniesienia do kabalistycznego Drzewa Życia) lub wręcz ezoterycznie, podczas gdy drugi podchodzi do niej naukowo, często odwołując się do innych systemów, np. typów Junga.

System zakłada, że każdy człowiek należy przez całe życie do jednego z typów osobowości i tylko w jego obrębie może się rozwijać. To, jaki filtr postrzegania świata charakteryzuje daną osobę, zależy od tego, co w pierwszej kolejności zachwiało w dzieciństwie jej poczuciem bezpieczeństwa, która z emocji opanowała ją najsilniej i – wskutek tego – jaki mechanizm obronny wykształciła ona na samym początku.

System enneagramu dzieli ludzi na dziewięć typów. Każdy z nich jest sobie równy, jednak bywa, że niektóre cechy, charakterystyczne dla danego typu, są faworyzowane przez konkretną kulturę bądź społeczeństwo (np. praworządna i kierująca się ideałami Jedynka w czasach średniowiecza). Typy oznaczono cyframi, co może przywoływać błędne skojarzenia z numerologią, jednak użyto ich, gdyż są one uniwersalne i neutralne i nie budzą żadnych skojarzeń w przeciwieństwie do określeń opisowych.

Każda osoba reprezentująca dany typ przejmuje część cech od typów sąsiadujących. Zazwyczaj jeden z nich ma większy wpływ na osobowość takiej osoby. Mówi się wtedy o „skrzydle”, które jest zapisywane przy typie głównym (np. Dziewiątka ze skrzydłem Jedynki jako 9w1). Czasem jednak zdarza się, że oba oddziałują tak samo silnie lub tak samo słabo.

Enneagram nie jest systemem zamkniętym. To model złożony z wzajemnie powiązanych linii i triad – połączonych w trójki typów przejawiających wspólne cechy. Każdy człowiek kryje w sobie możliwości wszystkich typów, jednak najsilniej związany jest z jednym z nich. Osobowość dorosłego człowieka nie jest podatna na gwałtowne zmiany, możliwe jest jednak pojawianie się u każdego z typów Enneagramu cech innych typów – od jego skrzydeł lub od tych, z którymi jest połączony linią na schemacie.

Porównując system Enneagramu z wiedzą na temat zaburzeń osobowości – tak jak uczyniła to Helen Palmer, rezultaty prezentując w książce pt. Enneagram – można zauważyć wiele analogii: Enneagram zakłada, że w momencie utraty zdolności do obserwacji samego siebie każdy z typów zaczyna przejawiać patologiczne zachowania. Enneagram nie jest schematem zaburzeń osobowości, a oprócz zachowań w stanie stresu opisuje też zachowania typów w stanie bezpieczeństwa lub normy. Porównanie to pomaga zrozumieć istotę podziału na typy.

Schemat Enneagramu, nazywany często jego mapą, złożony jest z koła i wpisanego w nie dziewięciokąta, połączonego dwoma liniami tworzącymi zamknięte cykle. Krótszy, w kształcie trójkąta równobocznego, łączy typy pierwotne triad: Trójkę – triady emocji, Szóstkę – triady intelektu i Dziewiątkę – triady instynktu. Drugi cykl łączy pozostałe typy w kolejności, którą przedstawia ułamek 1:7 = 0,142857142857… Pojawiają się tu cyklicznie te cyfry Enneagramu, z których żadna nie dzieli się przez 3. Tak tworzą się połączenia między niemal wszystkimi punktami.

Biorąc pod uwagę fakt, że każda z cyfr Enneagramu jest połączona z dwiema innymi cyframi linią, można odczytać, w jaki sposób dany typ będzie się zachowywał w momentach stresu i w chwilach komfortu, do jakich zachowań będzie zdolny, przyjmując postawę zdrową lub mniej zdrową. Odczytujemy to w następującym kierunku: 1–4–2–8–5–7–1, gdzie punkt komfortu znajduje się po lewej stronie danej cyfry (kierunek integracji), a punkt stresu po prawej (kierunek dezintegracji).

Odwrotna zasada obowiązuje w trójkącie: 3–6–9–3.

Dla przykładu: punkt 8 jest punktem komfortu dla Piątek – kiedy Piątka przybiera postawę dojrzałą, potrafi działać równie skutecznie i szybko jak Ósemka. Ten sam punkt jest punktem stresu dla Dwójki – będzie ona odczuwać lęk przed byciem wykorzystaną oraz wściekłość na tych, którzy nie chcą spełnić jej potrzeb. Z kolei Jedynka, która zwykle traktuje życie bardzo poważnie, integruje się w kierunku Siódemki i zaczyna patrzeć na świat bardziej optymistycznie. Natomiast w stronę Siódemki dezintegruje się Piątka, która zatraca się w bezcelowej aktywności, szukaniu rozrywki i egoizmie.